言葉の適切なシンプルさとは? Kio estas taŭga simpleco de lingvo?

エスペラント語の売りの一つは「簡単さ」である。規則的なアクセント、規則的な造語法、規則的な動詞の変化など、エスペラント語が簡単だと主張するポイントは複数ある。そしてイドを含め、多くの改造エスペラント語が人工言語の歴史上、「生産」されてきたということが、エスペラント語の簡単さを多かれ少なかれ裏付けしているのではないか、と考えるのは早計だろうか?

ところで今日、テトゥン語で初めて作文を試みた。動詞には時制や人称を表すための変化がなく、アルファベットで書かれている。挨拶や感謝の言葉はポルトガル語からの借用語で占められており、覚えるのに時間はかからなかった。代名詞には主語や目的語の区別がなく、とてもシンプルだ。1時間程度でそこそこ長い文章を書けた(ように思えるだけで、ティモール人から見れば実際は変な文なのかもしれない)。

もちろんテトゥン語のような自然言語と違い、エスペラント語の構造が比較的簡単と言われるのはエスペラント語が自然の産物ではなく、人の手によるものだからだ。ただ、作られたからといって、適度な簡単さが得られるわけではない。

例えば他の言葉はどうだろうか。例えばトキポナとイスクイルが頭に浮かぶ(ここで誤解しないで頂きたいのは、トキポナやイスクイルがコミュニケーションに不向きなツール、と断じているわけではないことだ。というのも、これらの言葉が作られた目的は意思疎通のためではなく、人間の認知能力を測るための哲学的挑戦のために作られているからだ)。

例えばトキポナは「私たちの周りにあることを120の単語で理解するための哲学的な挑戦」であるために、とてもシンプルな文法を持ち、かつ単語の意味が多義語的である。例えば”suli”であれば「大きい」でもあるし「偉大な」でもあるし、「高い」という意味でもあり、”telo suli”のように「水(telo)」と組み合わせて「海」という意味になる。また、動物個々を表す単語はなく、動物は”soweli”だけでそれにいわゆる形容詞や名刺をつけて区別をつけていく。だから”soweli suli”といったら「大きい犬」かもしれないし「ライオン」のことを言っているかもしれない。従って、トキポナ同士で話す場合、しばしばお互いの言葉が自分が理解したと思っているかどうか”理解の調節”が必要となるだろう。

逆に世の中の言葉の難しさをつめこんだかのような人工言語といえばイスクイル語だろう。執筆者はこの言葉に明るくないので、作者ジョン・クイハダ(John Quijada)の文法書の例文を紹介する(A Grammar of the Ithkuil Language, p.2):

Tram-mļöi hhâsmařpțôx
(それどころかこの起伏の激しい山があるところで見えなくなることが分かるかもしれないと思う)

この例文はいくつかのパーツから成り立っている:
(1)Tr(a)-=反証
(2)m-mļ-=分かるかもしれない、明らかになるかもしれない
(3)-öi=ある時点で、ある点で
(4)hh-=と思う、という感覚がある
(5)-âsm(a)-=丘
(6)-řpț-=くっついた語幹の事象が複数の非同一的な要素から成り立つ複合体の一つに包含され、かつその総体が徐々に減退する、消えていくことを表す
(7)-ôx=くっつたものがとても大きい形をなしており、かつ概念的に異なった姿になることをあらわす

文法書に従えば上記の意味となるようである。難しすぎる。主観で申し訳ないが、「ことのはアムリラート」で採用されたのがエスペラントでなく、17母音と65子音の鬼畜人工言語のイスクイルだったなら、恐らく主人公の凛はコミュニケーションが取れず、路上で餓死していたかもしれない。

いずれにしても、ここで分かるのは言葉というのは簡単すぎても難しすぎてもコミュニケーションが難しくなる、ということだろう。何が一体、人間にとって適切な簡単さであるのか?エスペラント語とテトゥン語の学習はその示唆に富む。

—-
Oni certigas, ke Esperanto estas facila: regula akĉento, regula vortokonstruado, regula ŝanĝo de verbo, k.t.p: estas pluraj punktoj por aserti, ke ĝi estas tre facila.
Kaj ĉu estas tre frue juĝi, ĉu kiam multo de esperanto-bazaj esperantidoj inklusive Idon ekzistas jen historio de arte-faritaj lingvo kaj estis “elfarigitaj”, tiam ja apogas verŝajne pli-malpli facilecon de Esperanto?

Parenteze mi spertis hodiaŭ unufoje skribi en la tetuna, la lingvo de Orienta Timoro. Ĝiaj verboj ne havas ŝajne ŝanĝon kaj ĝi estas skribata per latina alfabeto. Salutvortoj kaj dankvortoj estas plenaj je pruntvortoj de la portugala kaj pro tio, ke mi kutimiĝas kun tielaj lingvoj ne daŭris multe da tempo por memori la bazan parton de la lingvon. Krome, ĝiaj pronomoj ne havas distingo inter subjekto kaj objekto: tio portis al mi impreson por tio, ke la tetuna estas tre simpla. En ĉ. unu horo mi povis finskribi longetan tekston (kvankam al mi ŝajnas tiela sed fakte al veraj timoranoj ŝajnas, ke la teksto estas tute stranga verŝajne).


(Lernolibro de la tetuna en japana)

Naturale ne kiel la tetuna, la kialo, kial oni diras, ke Esperanto estas relative facila kaŭzas de tio, ke ĝi ne estas naturaĵom sed inventita lingvo per manoj de la homo. tamen, ĉiuj faritoj nepre havas facilecon ĉiam.

Do kiel estas aliaj arte-faritaj lingvoj? En mia kapo aperas ekz. Tokipona kaj Ikthui.
(*Ne miskomprenu, ke kiam mi ĉi-tie mencias ilin, tiam ne apogas, ke mi ne insistas, ke ili estas npre taŭgaj por interkomunikado, ĉar mi komprenas, ke ili estis dezajnitaj ne por komunikado, sed mezuri homan percepton kiel filozofa provo.)

Tokipona havas ekz. simplan gramatikon kaj multsignifajn vortojn por ke “filozofa provo por kompreni nian vivo per 120 da vortoj”. “Suli” estas ekz. “granda” kaj “alta” kaj “nobla”, kaj oni uzas ĝin en vorto-kombinado kiel “telo suli”, kies signifo estas “maro”. Pluse, Tokipona ne havas konkretajn nomojn por iaj animaloj, sed “soweli”, kaj oni povas distingi, kio “soweli”-oj estas pli konkrete, kiun vi volas mencii nur per vorto-kombinado: per aldono de adjektivoj kaj aliaj nomoj. Sekve se oni diras “soweli suli”, tio signifas verŝajne “granda hundo” aŭ alie “leono”. Pro tio mi kredas, ke oni bezonas eble fojfoje kontroladon de interkompreno unu la alian, kiam oni interne parolas nur en Tokipona.

Male de Tokipona ekzistas lingvo, kies nomo estas Ithkuil, kiu portas al mi impreson por tio, ke malfacileco de ĉiuj lingvoj en la mondo estas eble ja kunmetata. Dirande honeste mi ne scias multe la malfacilaĵon. Pro tio mi prezentas ekzamplon de “A Grammar of Ithkuil Language” de John Quijada, la kreinto de la lingvo(“A Grammar of the Ithkuil Language”, p.2):

Tram-mļöi hhâsmařpțôx
(“Kontraŭe ke laŭ mia penso oni trovas, ke tiu malebena monto foriras en unu loko”)

La ekzamplo konsistas el plure da aldonaĵoj
(1)Tr(a)-=kontraŭe
(2)m-mļ-=oni trovas, troviĝas
(3)-öi=en unu loko, en unu punkto, ie
(4)hh-=mi opinas, pensas, laŭ mia penso kun signofo “verŝajne”
(5)-âsm(a)-=monteto
(6)-řpț-=radiko, kiu estas aldonata tiu aldonaĵo havas signifon por tio, ke ĝi estas unu aĵo, kies tuto konsistas el malsamaj elementoj kaj ĝi apartenas al unu el ili, kaj la tuto malaperas iom post iom
(7)-ôx=radiko, kiu estas aldonata tiu aldonaĵo havas signifon por tio, ke la aldonita havas grandan figuron kaj ideale fariĝas malsama
(monteto”hill”→monto”mountain”)

Laŭ klarigo de la gramatika libro la supra signifas tiele. Estas tro malfacile. Kun pardonpeto mi opinas, ke se en “Kotonoha Amrilato”, la komputila ludo, en kiu aperas Espranto ne estas uzata Esperanton, sed Ithkuil-on, la infernan lingvon kun 17 vokaloj kaj 65 konsonantoj, Rin, la ĉefkaraktero de la ludo eble mortus senmanĝe sur strato, ĉar ŝi ne povas verŝajne komuniki kun aliaj.


(Kotonoha Amrilato, la komputila ludo)

Finfine oni trovas ĉi-tie, ke lingvo estas ne praktika se ĝi estas ĉu tro facila, ĉu tro malfacila. Sekve, kia facileco estas taŭga por interhoma komprenado;komunikado? Lernado de Esperanto kaj la tetuna helpas vin eble.

コメントを残す

メールアドレスが公開されることはありません。 * が付いている欄は必須項目です